Гади мәктәпкә дә сәләтле балалар кирәк

Моннан 9 ел элек халыкара фәнни-гамәли конференциядә, талантсыз шәхесләр юк, аларны күрә һәм тәрбияли белергә генә кирәк, талантларны махсус мәктәпләрдә туплау конструктив юнәлеш була алмый, җәмгыятьне касталарга тарката, сәләтле укучыларны “конфискацияләү” гади мәктәпләрне зәгыйфьләндерә, дип чыгыш ясаган идем. “Еретик абзыегыз”ның измәсен изәргә тырышучылар шактый булды.

Мәшһүр галим, физик Петр Капицаның моннан кырык ел чамасы элек дөнья күргән “Эксперимент. Теория. Практика” исемле китабын ачып карагач, кон­ференциядә бик мөһим проблеманы кузгатканлыгымны аңла­дым. Галим узган гасырның җит­мешенче елларында ук сәләтле балаларны фән дөньясында эш­ләр өчен аерым, махсус мәк­тәпләрдә укытуга каршы булган. Дөрес, ул сәнгать өлкәсендә талантларын иртә күрсәткән балаларны кечкенәдән үк махсус мәктәпләрдә укытуга уңай караган. Чөнки артистлык, музыкант яисә булачак рәссам сыйфатлары, фәнгә хирыслык белән чагыштырганда, чыннан да, иртә­рәк чагыла башлый. Әмма математика, физика, химия, биология өлкәләренә әзерләү өчен балаларны махсус мәктәпләрдә туп­лап укытуны мәшһүр галим зыянлы юнәлеш дип исәпли. Талантлы баланың мәктәптән китүе анда калган коллективның иҗа­ди потенциалын зәгыйфьлән­де­рә.

Сыйныфташларына ярдәм иткән­дә сәләтле укучы еш кына вакытын укытучыларга караганда күбрәк сарыф итә. Әмма ул гына да түгел әле! Укыту процессында “укытучы” үзе дә укый, өйрәнә. Иптәшенә теореманы аңлатыр өчен аның үзенә бик яхшы аңларга кирәк була. Иптәш­ләрен “укытканда” ул үзенең аңлау дәрәҗәсен ачыклый. Талантлы укучыга, аның фикер сөреше камилләшсен һәм акыл тәрәк­кыяте тукталмасын өчен “гади­рәк” иптәшләр кирәк. Махсус мәктәпләрдә барысы да бик акыллылар гына булган коллективта андый бер-береңне өйрәтү һәм үзара ярдәмләшү мохите тумаска да мөмкин. Шулай итеп, галим фикеренчә, махсус мәктәп­ләрдә талантлы балалар өчен торгынлык туу ихтималы яный. Ул сайлап алып укытуның башка тискәре якларын да искә ала. Мәсәлән, амбицияләр калку, “корпоратив горурлык” аркасында тәкәбберләнә башлау кебек күренешләрнең нормаль үсешкә аяк чалуы да ихтимал.

Шактый күп аралашулар ни­гезендә шуны әйтер идем: “киң офыклы” галим затларны үстерү өчен күптөрле факультетларны эченә сыйдырган университетлардан да кулайрак уку йортлары булмастыр, мөгаен. Барысы да бер юнәлештә эшли торган шәхесләрне генә туплаган иннополислар, үтә талантлы укучыларны гына бер түбә астына җыйган уку йортлары гайре табигый, ясалма системаларга алып бармасмы?

Талантлы балаларны гаиләлә­реннән һәм туган туфрагыннан читләтеп, алар аңарчы укыган гади мәктәпләрне башкаларга үрнәк булган маякларыннан мәх­рүм итәсе урынга республикабызда тупланган тәҗрибәне киң­рәк җәелдерү отышлырак булмас микән? Каникулларда балалар “Сәләт” һәм “Байтик” лагерьларында яхшы гына мәктәп узалар бит. Соңыннан, үз мәк­тәп­лә­ренә кайткач, андый укучылар иптәшләре арасында талантларны ачыклау һәм күбәй­тү процессында “кристаллашу үзәкләре” була алмыйлармыни? Бу юлны сайлаганда, уйлавымча, җәм­гыять­нең тәрәккыяте җи­ңелрәк һәм тизрәк барачак.
Автор һич кенә дә, махсус мәктәпләр бөтенләй кирәкми, дияргә җыенмый. Янә П.Капица­ның докладын искә алам. Ул гади мәктәпләрне гади хастаханәләр, ә махсус мәктәпләрне клиник хастаханәләр белән чагыштыра. Беренчеләрендә сыналган ысуллар һәм алымнар кулланып укытсалар һәм дәваласалар, икенче­ләрендә яңа ысуллар һәм алымнар кулланалар, файдасы расланганнарын киң куллануга тәкъдим итәләр. Махсус уку йортлары санының елдан-ел арта баруын планлаштыру, җәм­гыятьнең “акыллы баш”лар һәм “гади акыл ияләре”ннән торган төркемнәргә бүленү һәм алар арасында упкын туып тирәнәю куркынычын тудырмасмы?

Инкубаторлар үзен аклар алар, даһилар үсеп чыгар, әмма аларны үсмер чакларында ук бер генә юнәлештә үстерү һәм тәр­бияләү, җәмгыять өчен иң кулай булмавы белән бергә, талантлар­ның үзләре өчен хәвефле юнә­леш булачак. Нигә дисезме? Җа­вабы бик гади: кайбер үсмерләр­нең потенциалында талант тамырлары күп тармаклы була. Үземә яхшы таныш кәсептәшлә­рем һәм хәтта дусларым арасында да берьюлы берничә таланты ачыкланган шәхесләр шактый. Хәзерге тиз үзгәрүчән динамик тормыш шартларында андыйлар беркайчан да югалып калмыйлар, кәсепләрен дә җиңел алыштыралар, яңа эшләрен дә оста оештыралар.