Энгель Фәттахов: “Укытучылар әзерли торган югары уку йортларын тәмамлаучылар сертификация узачак”

 

Муниципаль берәмлекләрдәге мәктәпләрдә математика, физика, химия укытучыларына кытлык дибез. Ә бу исә йөкләмәләрнең аз булуына бәйле, чөнки анда параллель класслар юк. 8-10 нчы сыйныфларда 3-4 бала гына укый икән, укытучының эш сәгатьләре тулмый һәм укытучы әлеге мәктәптә калмый. База мәктәпләрендә исә балалар 800 дән дә ким булырга тиеш түгел. Авыл җирлекләрендә дә сыйфатлы белем бирелү шарт.

Муниципаль берәмлекләрдә сыйфатлы белемне безгә кем тәэмин итә? Бездәге матди-техник база Япония, Финляндиядәгедән һич кенә дә ким түгел, кайбер яктан хәтта яхшырак та. Шуңа да без кадрлар әзерләү, аларның квалификациясен күтәрү, аларны аттестацияләүгә игътибар итәбез. Муниципаль берәмлекләрдә башлангыч мәктәпкә һәм методик хезмәткә, ныклы директорлар корпусына басым ясала.

Сезнең фикерегезчә, республикада мәктәпләргә кытлык ни дәрәҗәдә?

Э. Ф. : Бездә мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләрен төзү буенча 3 еллык программа гамәлгә ашырылды. Шул вакыт эчендә 30 меңнән артык өстәмә урын булдырылды, яңа 154 балалар бакчасы төзелде. Моның кадәр балалар бакчасы илебезнең бер генә төбәгендә дә төзелми. Гомумән алганда, 3 ел эчендә без бу мәсьәләне хәл иттек һәм республиканың җитәкчелегенә моның өчен зур рәхмәт. Балалар бакчалары төзү өчен искиткеч күп акчалар бүлеп бирелде.

Хәзерге вакытта бакчага йөрүче балаларны мәктәпкә әзерләү максаты тора. Бигрәк тә балаларга ике дәүләт телен − татар һәм рус телләрен, аннан балаларга инглиз телен өйрәтү кирәк.

Мәктәпләр җитмәү — ул республикага гына кагыла торган проблема түгел, бөтен Россиядә шундый ук хәл. Шуңа да яңа мәктәпләр төзү буенча федераль дәрәҗәдә программа кабул ителде, ул 2025 елга кадәр исәпләнгән. Һөр төбәк гомуми белем бирү учреждениеләрендә яңа уку урыннары булдыру буенча үз программасын булдырды, шул исәптән Татарстан да. Бүгенгә көндә укучыларның 9 проценты диярлек икенче сменада белем ала. Билгеле инде, төрле районнар бар. Икенче сменада укучылар саны Чистай районында иң күбе. Казанның Авиатөзелеш районының 20 процент укучылары диярлек икенче сменада белем ала, Казан буенча бу сан 13-14 процент тәшкил итә.

Безнең алда 2020 елга кадәр башлангыч һәм өлкән сыйныф укучыларын икенче сменада укуны бетерү бурычы тора. Бу программа өстәмә 25 мең урын булдыруга юнәлдерелгән. Заманалар авыр булуга да карамастан, 2016 елда моның өчен РФ бюджетыннан Россиянең барлык субъектлары өчен 50 млрд сум күләмендә акча бүленәчәк. Әлегә Татарстанга күпме акча тиясен белмибез.

Казаннан торып кына мәктәпләр белән идарә итү мөмкин түгел. Элек район башлыгы буларак, муниципаль мәктәпләрдә нинди кыенлыклар, проблемалар булуын урындагы җитәкчеләрнең яхшырак аңлавын беләм. Капиталь төзекләндерү, төзекләндерү, техник база, транспорт мәсьәләләре һ.б. кыенлыклар — болар барысы да муниципалитетлар тарафыннан чишелергә тиеш. Ә белем бирүнең сыйфатын исә без бергә хәл итү шарт. Аны министрлык та, муниципалитетлар гына аерым кишә алмый − бу безнең уртак бурыч.

Кадрлар мәсьәләсенә дә тукталып узасым килә. Ни генә дисәк тә, кадрлар барысын да хәл итә. Без узган ел дәвамында 600 ләп мәктәп директоры арасында аудит уздырдык, бу эш районнарның мәгариф бүлеге җитәкчеләре арасында да үткәрелә. Аларга белемнәрен күтәрү өчен аерым-аерым курслар оештырылды, хәзер аларның урынбасарлары һәм мәктәпләрдә белем бирү өлеше мөдирләре дә аерым программалар буенча белемнәрен арттыра.

Моннан тыш, без кадрлар резервлары булдырабыз. Мәктәп директорлары, мәгариф бүлеге җитәкчеләре һәм аларның урынбасарлары әзерләнә. Мәктәп директорларын һәм мәгариф бүлеге җитәкчеләрен министрлык һәм муниципалитетлар бергәләп билгели.

Сәламәтлек саклау министрлыгында шундый тәҗрибә бар: алар хастаханәләрнең баш табибларын кайчагында үзара алыштыралар. Мәктәп директорлары белән дә шудый тәҗрибә уздырып булмыймы? Кайчагында бер кеше озак еллар буе бер үк мәктәптә директор вазыйфаларын башкара. Бер яктан, бу яхшыдыр да − ул уңышлы директор, элемтәләре дә җайланган. Икенче яктан исә...


Э.Ф.: Әгәр 5 ел дәвамында мәктәптә бернинди дә үзгәреш булмаса, мәгариф җитәкчеләре директорны алмаштыру буенча шикләнә икән, мин аларга ротация булса да ясагыз, дидем.

Директор өчен мохит үзгәрә, башка укытучылар белән эшли, икенче төрле мәктәптә... Бәлки ул башкача эшли башлар. Мәгариф өлкәсендә дә мондый тәҗрибә файдаланыла. БДИга килсәк, имтиханнар бирү вакыты якынлашу белән, төрле сүзләр йөри, фикерләр туа башлый. Быел нинди дә булса яңалыклар бармы, әллә инде барысы да элеккечә каламы? Психологик яктан әзерлек ни дәрәҗәдә? Э. Ф.: Бердәм дәүләт имтиханына килгәнгә, безгә аның тирәсендә булган шау-шуны онытырга, безнең укучыларыбыз да, ата-аналар да, укытучылар да аны гап-гади вакыйга буларак кабул итәргә өйрәнергә тиеш. Безнең тарафтан белем бирү сыйфатын тикшерү буенча система булдырылган һәм ул башлангыч мәктәптән алып, урта мәктәпне дә кертеп, БДИ нәтиҗәләре белән тәмамлана. Һәр укучының үз портфолиосы булу шарт. Бу аның башлангыч һәм урта мәктәптә ничек укуын күрсәтә. БДИ исә мәктәп укучысының белем дәрәҗәсен билгели. Моннан тыш, 9 нчы сыйныфлар өчен без төп дәүләт имтиханы уздырабыз. Алар өчен дә быел шундый ысуллар файдаланып, имтиханны объектив үткәрергә ниятлибез. Моның өчен өстәмә 100ләп пукт булдырылачак. Белемнәрнең ни дәрәҗәдә икәнен белмичә, алга таба эшчәнлегебезне планлаштыру мөмкин түгел. БДИда быел үзгәрешләр көтелми. Кайбер контроль тикшерү материаллары урынына гына имтиханнар уздырылачак. Шуңа да укучылар һәм укытучылар тынычлап әзерләнә ала. Укытучылар арасында БДИ үткәрү буенча республика беренчеләрдән булды, хәзер әлеге ысулны федераль дәрәҗәдә файдаланалар. Бу тәҗрибә генә идеме, әллә инде алга таба да укытучылар БДИ тапшырачакмы? Шул хакта сөйләсәгез иде. Э.Ф.: Инде әйткәнемчә, белем бирү сыйфатын укытучылар гарантияли. Бу бик зур армия. Республиканың белем бирү системасында 36 мең укытучы бар, мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләрендә 19 мең тәрбияче эшли. БДИны кайбер район укытучылары гына бирде. База мәктәпләре белем бирү сыйфатын гарантияләргә тиеш дигән максат куябыз икән, димәк, әлеге мәктәпләрдә иң яхшы укытучылар гына эшләргә тиеш. Без быел база мәктәпләрендә эшләүче фән укытучыларыннан БДИ тапшырырга дигән бурыч куйган идек, һәм бу эш октябрь аенда уздырылды. Тик нәтиҗәләр министрлык өчен түгел, ә район мәгариф бүлекләре өчен тупланылды. Мәктәбендә нинди укытучы белем бирүен белми торып, директорлар, мәгариф бүлеге җитәкчеләре эшләрен алга таба планлаштыра алмый. Әлеге эшне алга таба системалы рәвештә үткәрергә ниятлибез. Укытучыларның эше болай да күп. Бу аларга өстәмә мәшәкатьләр тудырмасмы? Э. Ф.: Билгеле инде, алар борчыла. Әмма укытучы үз өстендә эшләргә тиеш. Киләчәктә бу гадәти хәлгә әверелер дип уйлыйм. Әгәр укытучы үз фәнен белә икән, БДИ аның өчен кыенлык тудырмаячак. Мәгариф өлкәсендә кадрлар кытлыгы сизелә. Бу мәсьәләне хәл итүнең нинди юлларын күрәсез? Студентларны максатчан туплау буенча да сүзләр булды. Аларны ничек әзерләячәксез? Хәзер эшли торган укытучылар яңа таләпләргә туры киләме? Э.Ф.: Безнең укытучылар 5 елга бер тапкыр аттестация уза һәм төрле категорияләргә ия. Кайбер районнарда укытучылар санының 80 процентын югары категорияләр тәшкил итсә дә, район белем дәрәҗәсе рейтингында ахыргы урыннарда. Без моны дөрес түгел дип саныйбыз һәм шуңа да аттестациягә карата карашны үзгәрттек. Быел укытучыларның, узган ел белән чагыштырганда, яхшырак әзерләнгәне ачыкланды һәм аттестация нәтиҗәләре район мәгариф бүлекләренә җибәрелде. Билгеле инде, кадрлар әзерләү дә кыенлыклар бар. Быел, без беренче тапкыр буларак, укытучылар әзерли торган уку йортларында сертификацияләү уздырырга ниятлибез. Бу эш ирекле рәвештә башкарлачак. Без укытучылар база мәктәпләренә сертификатлар белән килергә тиеш дигән максат куябыз. Моннан тыш, максатчан кадрлар әзерләү программасы нигезендә, мәгариф бүлеге җитәкчеләре, дөрестән дә, укытучы булырга теләүчеләрне сайлап алып, 600 ләп кандидатны безгә җибәрәчәк. Аларның 200гә якынын сайлап алачакбыз.  Сайлауда БДИ нәтиҗәләренә һәм абитуриентның укытучы булырга теләге булу-булмауга игътибар юнәлдереләчәк. Бу программаны без быел башларга торабыз, һәм ул алга таба да эшләячәк. Белем бирү системасы өчен максатчан кадрлар әзерләү киләчәктә дә дәвам итәчәк. Телләр өйрәнү мәсьәләсе инде алай ук кискен тормый шикелле. Шулай да, татар телен өйрәнү буенча кайбер кыенлыклар туа. Татар телен өйрәтү буенча дәреслекләр ни хәлдә? Телгә һәм аны өйрәнүгә кызыксыну уяту өчен Сез нәрсә тәкъдим итәр идегез? Э.Ф.: Телне балалар бакчасыннан ук өйрәнә башларга кирәк. Мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләренең барысына да дәүләт телләрен өйрәнү буенча яңа методик кулланмалар таратылды. Менә өченче ел инде “Иң яхшы биллинг балалар бакчасы” бәйгесен уздырыбыз. Җиңүчеләргә 1 млн сум күләмендә акча бүлеп бирелә. Моннан тыш, республика Президенты балалар бакчаларын мультимедиалы системалар белән тәэмин итү өчен өстәмә акча бирдерү җаен тапты. Телләр өйрәтү бакчадан башланып, акрынлап урта белем бирүгә күчәргә тиеш. Урта белем бирүдә телләр өйрәнү кыенлыгы әле дә бар. Безнең методик эшләнмәләр дә, дәреслекләр дә милли белем бирү өчен тиешле итеп эшләнелмәгән. Хәзер без яңа дәреслекләр һәм методик әсбаплар булдыру өстендә эш алып барабыз. Татар теле һәм әдәбияты укытучылары белән дә аерым эш алып барыла − без татар телен өйрәтү ысулларын үзгәртергә телибез. Кайбер белем бирү учреждениеләрен коммерциягә күчерү хакында да сөйләшик әле. Сез министр итеп билгеләнгәннән соң, белем бирү учреждениеләрендә өстәмә акча җыюны тыя торган карарлар кабул ителде. Бу мәсьәләгә Сез ничек бәя бирер идегез? Э.Ф.: Дөрестән дә, бу безнең принципиаль карашыбыз һәм без алга таба да бу юнәлештә эш алып барачакбыз. Эшчәнлекнең нәтиҗәләре дә бар, кирәкле документлар да әзерләнде. Мин моны “авырткан җир” дип атар идем, чөнки өстәмә акча җыю мәсьәләсе әле тулысынча хәл ителеп бетмәгән. Без бу эшне коррупциягә каршы хезмәт, соңгы арада прокуратура һәм муниципаль мәгариф бүлекләре белән бергә башкарабыз. Игътибарны күбрәк ата-аналар комитетына юнәлдерергә ниятлибез, чөнки бу мәсьәлә аларга да кагыла. Кызганыч, ата-аналар һәрвакытта да безгә ярдәм итәргә ашыкмый. Әмма без алга таба да бу юнәлештә эш алып барачакбыз. Мөрәҗәгатьләрдән чыгып анализ ясаганда, өстәмә акча җыю очраклары азайдымы, әллә, киресенчә, күбәйдеме? Э.Ф.: 2015 ел нәтиҗәләре буенча без анализ ясадык һәм, 2013-2014 ел белән чагыштырганда, коррупция белән бәйле мөрәҗәгатьләр саны кимегәне күренә. Шулай да, андый мөрәҗәгатьләр бар һәм аларны бетерү өстендә эш алып барылачак. Сыйныфтан тыш эшләргә килгәндә, мәктәп балалары өчен нәрсәләр эшләнелә, министрлык бу уңайдан нәрсә тәкъдим итә ала һәм мәктәптән соң булган буш вакытларын балалар ни рәвешле уздыра? Бәлки бу өлкәдә нәрсә дә булса җитмидер? Э.Ф.: Безнең федераль стандартлар бар һәм белем бирү программасында болар барысы да күрсәтелгән. Моннан тыш, укытучылар, сыйныф җитәкчеләре әлеге стандартларны белә һәм сыйныфтан тыш эшләрне алар оештыра. Без үсеп килүче буынны тәрбияләү бурычы куябыз. Балаларга патриотик тәрбия бирелергә, моның өчен гомумреспублика хәрәкәте булдырырга кирәк, укучыларга үз җирлекләре тарихын өйрәтү бурычы куела һәм бу проектлар барлык белем бирү учреждениеләрендә дә гамәлгә ашырылырга тиеш. Мәктәп автобусларына кагылышлы да бик күп тәнкыйть сүзләре булды. Хәзерге вакытта бу юнәлештә эшләр ничек? Э.Ф.: Моңа кадәр әлеге мәсьәлә белән мәктәп директорлары шөгыльләнде, һәм мин бу кыенлыкларны белә идем. Ни генә дисәк тә, директорлар белем сыйфатын арттыру буенча эшләргә тиеш. Әмма хуҗалык проблемалары да алар өстеннән төшми. Алар мәктәп, мәктәпләрне җылылык белән тәэмин итү һ.б. мәсьәләләр буенча җаваплы булып кала бирә. Хәзер инде автобус паркы тулысынча махсуслашкан автотранспорт оешмаларына тапшырылды. Министрлык тарафыннан төрле хәрәкәтләр, фестивальләр, конкурслар яклау табамы?   Э.Ф.: Бүген укучыларның 54 проценты диярлек “Татарстан варислары” хәрәкәте составына керә. Быел без гомумреспублика хәрәкәте булдырырга телибез һәм бу юнәлештә эш алып барабыз. Спорт, үзешчән сәнгать буенча хәрәкәтләр дә безнең тарафтан яклау таба. Соңгы арада ГТО нормаларын тапшыру буенча ярдәм күрсәтелә. Ел саен мәктәп укучылары, урта һөнәри белем бирү һәм югары уку йортлары студентлары, хәтта педагогик хезмәткәрләр арасында да спартакиада үткәрәбез. Балаларны без шундый рухта тәрбияләргә, аларның сәләтләрен ачарга тиеш. Хокук саклау органнары хакында фильмнар карап, халык алар турында бик үк яхшы фикердә түгел. Мәктәп тормышын чагылдырган кинокартиналарны карасаң, чәчләр үрә торырлык. Сез үзегез андый фильмнарны карыйсызмы? Аларга мөнәсәбәтегез нинди? Э.Ф.: Без балаларыбызны үз, төбәгебез, республикабыз гореф-гадәтләребезгә таянып тәрбияләргә тиеш. Әгәр дә без тарихыбызны, гореф-гадәтләребезне белмибез икән, мәктәптә белем бирүнең нәтиҗәсе булмаячак. Минем әлеге фильмнарга мөнәсәбәтем менә шундый: иске фильмнарны, патриотик фильмнарны карарга кирәк. Аларда тәрбияләү чаралары бик күп.